Misja

“Chcemy kształcić tych, którzy kulturę rozumieją i którzy rozumnie w niej działają.”

Fragmenty artykułu Andrzeja Mencwela, Instytut Kultury Polskiej, „Kultura” (Paryż) 1998, nr 12.

W czerwcu 1998 roku na mocy decyzji Senatu Uniwersytetu Warszawskiego Katedra Kultury Polskiej na Wydziale Polonistyki została przekształcona w Instytut Kultury Polskiej. W instytucie działają cztery zakłady, pracuje sześciu profesorów, dziesięciu adiunktów, sześcioro asystentów i dwudziestu doktorantów. Podręczniki opracowane w Instytucie zyskały rangę ogólnopolską, książki cieszą się uznaniem, a prace mają mocną pozycję. W roku akademickim 1998/1999 IKP otworzył własny kierunek studiów „kulturoznawstwo – wiedza o kulturze”. W tymże roku odbyła się pierwsza rekrutacja na nowy kierunek studiów. Do egzaminu wstępnego przystąpiło wtedy 500 kandydatów (na 50 miejsc). W następnych latach liczba kandydatów wahała się od 370 do 532. Przyszłość naukowa i nauczycielska Instytutu Kultury Polskiej jest więc zapewniona dzięki pracy własnej i zainteresowaniu studentów.

Proste te stwierdzenia, z pogranicza statystyki i administracji, potrzebują zwięzłego komentarza. Instytut Kultury Polskiej nie powstał bowiem w ostatnich latach, z powodu doraźnego pomysłu wykorzystującego reformatorską etykietę, lecz był długo kształtowany. Katedrę Kultury Polskiej na Wydziale Polonistyki UW powołano w 1976 roku, jako usługową wobec studiów filologicznych placówkę. Przystąpienie do niej nie było jednak kwestią przydziału, lecz akcesu i tę decyzję podejmowaliśmy świadomie. Przez dwadzieścia lat placówka nasza, mimo zmiennych politycznych koniunktur, była przemyślnie umacniana i celowo rozwijana. Hasło „Katedra” ma swoją legendę i jest znane nie tylko wśród studentów i absolwentów, lecz także w środowiskach humanistycznych i artystycznych.

Zespół naukowy jest ekipą różnorodnych indywidualności, ożywionych jednak wspólnym duchem i podejmujących wspólne zadania. Pracują w niej nie tylko wybitni specjaliści z różnych dziedzin wiedzy o kulturze (historia i antropologia kultury, socjologia i antropologia współczesności, historia i antropologia teatru, antropologia audiowizualności i filmoznawstwa), ale stworzono w niej także własny program „Wiedza o kulturze”, poświadczony wielokrotnie wznawianą i unowocześnianą, czterotomową serią podręczników, które zyskały rangę ogólnopolską. Są to: „Antropologia kultury” (we wcześniejszej wersji „Wprowadzenie do wiedzy o kulturze”), „Antropologia słowa” (we wcześniejszej wersji „Słowo w kulturze”), „Antropologia widowisk” (w druku; we wcześniejsze wersji „Teatr w kulturze”) „Film i audiowizualność w kulturze” (we wcześniejszej wersji „Audiowizualność w kulturze”). Instytut Kultury Polskiej nie jest więc tylko owocem długotrwałego dojrzewania, jest także dziełem wspólnego programu.

Podobnie z nowo otwartymi studiami. Kulturoznawstwo istnieje w Polsce od dawna (studia takie powstawały w latach siedemdziesiątych), ale ma ono przede wszystkim orientację teoretyczną (jak we Wrocławiu czy Poznaniu). Nasze studia natomiast mają orientację praktyczną. Zadanie, jakie stawiamy przed sobą, jest inne. Chcemy kształcić tych, którzy kulturę rozumieją i którzy rozumnie w niej działają. Nasza seria podręczników nosi nazwę „Wiedza o kulturze”, co orientację humanistyczną podkreśla; naszą specjalizację nazwaliśmy „Animacją kultury”, co akcentuje jej praktyczny charakter. Wiedzę o kulturze pojmujemy antropologicznie. Oznacza to, że kultura jest w niej ujmowana całościowo. Mówiąc wprost i zawieszając naukową terminologię idzie o to, by rozumieć człowieka w kulturze i kulturę w człowieku. Wszystkie zakresy tej wiedzy – antropologia kultury, antropologia słowa, antropologia widowisk, antropologia audiowizualności – służą temu rozumieniu. Jako wykroje poszczególnych warstw kultury, jako kategorie ich ujmowania, jako pojęcia porządkujące – stanowią zestaw narzędzi rozumienia. Naszym zadaniem jest uczyć sprawnego posługiwania się tymi narzędziami. Nie tylko po to, aby kulturę rozumieć, także po to, aby ją tworzyć.

Program „Animacji kultury”, zainicjowany jedenaście lat temu i owocnie realizowany, wyrósł z podwójnego rozpoznania potrzeb praktycznych. Pierwszym składnikiem tego rozpoznania była jasna świadomość nie tylko kryzysu, ale i załamania w skali ogólnospołecznej tradycyjnego modelu „upowszechniania kultury”. Tworzyliśmy Katedrę Kultury Polskiej mając na uwadze ożywienie innych tradycji bycia w kulturze, nasi koledzy i wychowankowie te inne sposoby bycia uprawiali w różnych formach tzw. kultury alternatywnej. Nie chodzi więc o to, aby „kulturę” upowszechniać jako zewnętrzny, wysoki i onieśmielający walor, który wtajemniczeni przedstawiają prostakom. Chodzi o to, aby w niej być, jako formie wspólnego, ludzkiego istnienia, ożywiając tę formę i twórczo ją wypełniając. Twórczość jest tu zresztą rozumiana elementarnie, a nie tylko artystycznie, choć artystyczne spełnienia mamy również na uwadze. Praktykowaniu tych sposobów bycia służą staże w najciekawszych krajowych i zagranicznych ośrodkach kultury. Pobudzeniu artystycznych spełnień, z kolei, służą warsztaty prowadzone przez wybitnych animatorów i twórców kultury.

Program kształcenia animatorów kultury nie ma tylko jednego, negatywnego i zwróconego w przeszłość odniesienia. Ma też odniesienie aktualne, zwrócone przede wszystkim w przyszłość. Przyszłość kultury współczesnej jest w sposób nieodparty i nieodwracalny związana z masowymi środkami przekazu w ich fazie nie tylko audiowizualnej, ale i multimedialnej. Narastająca dominacja tych środków jest oczywista, zarówno w sferze informacji i komunikacji, jak i w całej cywilizacji, skoro informacja i komunikacja jest tej cywilizacji materią i energią zarazem. Nie należy odrzucać multimediów, przeciwnie – trzeba je rozumieć i trzeba umieć się nimi posługiwać. Rozumieniu służy antropologia audiowizualności, nauce posługiwania – warsztaty i praktyki. w tym otóż kontekście i wobec tej inwazji ośrodki kultury czynnej, bezpośredniej i twórczej, są bezcenne, a ci, którzy kulturę taką umieją uprawiać, są na wagę złota. Program kształcenia animatorów kultury jest programem uczenia tej uprawy i tworzenia takich ośrodków. Warsztaty twórcze prowadzili u nas między innymi: Janusz Byszewski, Andrzej Drawicz, Henryk Grynberg, Wojciech Krukowski, Marcel Łoziński, Marek Przybylik, Włodzimierz Staniewski. Nie tylko twórczość pisarska, teatralna czy filmowa była ich przedmiotem, także gazeta lokalna, edukacja artystyczna dzieci i młodzieży oraz małe grupy kultury czynnej. Stała współpraca wiąże nas z Ośrodkiem Praktyk Teatralnych „Gardzienice”, Fundacją i Ośrodkiem „Pogranicze” w Sejnach, Centrum Sztuki Współczesnej w Warszawie, International School of Theatre Anthropology w Holstebro (Dania), Sommerakademie w Scheersbergu (Szlezwik-Holsztyn, Niemcy). Współpraca ta oznacza regularnie odbywane staże naszych studentów, według wspólnie uzgadnianych programów, w grupach ogólnopolskich i międzynarodowych. To ten program kształcenia animatorów kultury wygrał konkurs Fundacji Batorego (na nowatorskie programy akademickie), jest corocznie subsydiowany przez Ministerstwo Kultury, był wspierany przez władze duńskie i niemieckie, a także został kilkukrotnym laureatem w konkursie „Leonardo da Vinci” programu Unii Europejskiej.

Kulturoznawstwo nasze nie jest ogólne, jest natomiast szczególną wiedzą o kulturze. Ogólne składniki wiedzy o kulturze (jej przekroje, kategorie, pojęcia) są niezbędne w każdym badaniu i nauczaniu, ale są tylko narzędziami, a nie bytami samoistnymi. Co oznacza, że narzędzia te są środkami osiągania celów (albo chociaż ich przybliżania) a nie celami samymi. Celami tymi bowiem jest zawsze rozpoznawanie i kształtowanie kultury macierzystej w jej związkach z kulturą powszechną. Trzecim tedy składnikiem naszej koncepcji studiów, obok antropologicznego ujęcia kultury i praktycznej animacyjnej orientacji tych studiów, jest kultura polska, w jej przeszłości, teraźniejszości i przyszłości.

Związki kultury polskiej z kulturą powszechną są tutaj pojmowane nie abstrakcyjnie, lecz konkretnie – przez relacje z kulturami sąsiednimi, kulturą regionu, kontynentu, świata. Praktycznie oznacza to dopełnienie programu studiów podstawowym kursem kultury antycznej, dziejami kultury polskiej oraz dużym repertuarem autorskich, specjalistycznych konwersatoriów i seminariów dotyczących naszych sąsiadów. Konwersatoria takie jak przykładowo „Praga stolica wielu kultur”, „Literackie almanachy litewskie i ich znaczenie kulturowe”, „Magia rytuałów słownych na Białorusi”, „Nowe ruchy religijne na Ukrainie” nie będą cierpieć na brak uczestników. Podane powyżej tematy nie są bynajmniej wymysłami, są tytułami prac badawczych naszych pracowników i współpracowników. Chociaż nie zamierzamy zmieniać nazwy naszego instytutu, nasze związki z problematyką kulturalną Europy Środkowej i Wschodniej są u podstaw założone i perspektywiczne. Poświadcza je także wieloletnia i owocna współpraca z Ośrodkiem „Pogranicze – sztuk, kultur, narodów” w Sejnach. Dziś współpraca ta zatacza już pełny krąg – bo na nasze studia przychodzą także wychowankowie „Pogranicza”, a nasi absolwenci z nimi współpracują.

Nasze cele są wyraźne i nie są z zewnątrz założone, lecz wyrastają z długotrwałych doświadczeń teoretycznych i praktycznych. Tworzymy ośrodek wiążący ze sobą naukę i nauczanie w obszarze całościowo pojmowanej kultury. Zadaniem tego ośrodka jest praktykowanie rozumienia kultury przez doskonalenie narzędzi tego rozumienia i poprzez umiejętne nimi operowanie. Praktykowanie tego rozumienia nie może odnosić się do abstrakcyjnie pojętej kultury ogólnoludzkiej, ponieważ kultura taka jest tylko teoretycznym konstruktem. Naprawdę my wszyscy, nasi słuchacze i studenci, ich przyszli adepci i uczniowie żyją i działać będą w kulturze polskiej opartej na antycznej i chrześcijańskiej tradycji, ale wielokrotnie i wielostronnie splecionej z kulturami sąsiadów, regionu, kontynentu i świata. Nie wystarczy jednak kultury, w jej wielopostaciowości i wielu odniesieniach poznawać, trzeba ją współtworzyć. Inspiracjom i umiejętnościom twórczym służą warsztaty, wzorom kultury czynnej i bezpośredniej – staże w najlepszych ośrodkach animacji. Ośrodkiem takim jest także Instytut Kultury Polskiej, odziaływujący nie tylko na bliskie otoczenie, ale promieniujący szerzej, w kraju i wśród sąsiadów. Chcemy to oddziaływanie i promowanie wzmacniać – kształcąc studentów polskich i zagranicznych, zdolnych kulturę tę uprawiać i uprawę tę upowszechniać. Jest to praca na pokolenia i dla pokoleń.


Wszystkich studentów i sympatyków IKP zachęcamy do lektury obszernego artykułu prof. dr. hab. Andrzeja Mencwela Instytut Kultury Polskiej, opublikowanego w roczniku „Nauka Polska: jej potrzeby, organizacja i rozwój” 2005, t. XIV (XXXIX).

Prof. dr hab. Andrzej Mencwel i Instytut Kultury Polskiej zostali nominowani do Nagrody im. Jerzego Giedroycia za 2005 rok.

Instytut Kultury Polskiej
Krakowskie Przedmieście 26/28
00-927 Warszawa
tel.+48 22 552 03 24
22 552 26 04

Uniwersytet Warszawski
ul. Krakowskie Przedmieście 26/28
00-927 Warszawa
tel. +48 22 552 00 00
NIP 525-001-12-66

Wydział Polonistyki

Projekt i realizacja:
rzeczyobrazkowe.pl